Niet officieel bezoek aan Vlieland krijgt officieel tintje

(door Kees Bangma en Elsje de Ruijter)

Lange tijd is gedacht dat het bezoek, dat Koningin Wilhelmina op 7 september 1916 aan Vlieland bracht, een vriendschappelijk bezoek was aan haar vriendin Betzy Akersloot-Berg. Betzy heeft dat bezoek vastgelegd in een schilderij, dat deze maand centraal staat. Dankzij speurwerk van Kees Bangma, die onderzoek doet naar de Eerste Wereldoorlog in Friesland, is nu bekend dat Wilhelmina wel degelijk een officieel bezoek aan Vlieland bracht, een inspectie van op het eiland gelegerde militairen.


Dat neemt niet weg dat het Tromp's Huys een goede band heeft met het koningshuis. Of beter gezegd: de bewoners Gooswinus en Betzy Akersloot-Berg hadden een goede band met het koningshuis en die band is ook gebleven nadat het Tromp's Huys in 1960 een museum is geworden. Op de voorgevel van het Tromp's Huys zijn de gevelstenen stille getuigen van die koninklijke bezoeken.


Links van de voordeur zitten twee gevelstenen. De bovenste daarvan meldt: 'BEZOCHT DOOR H.M. KONINGIN JULIANA EN Z.K.H. PRINS BERNHARD PRINS DER NEDERLANDEN 10 JUNI 1967'. Daaronder zit een tweede gevelsteen met daarop: 'BEZOCHT DOOR HARE MAJESTEIT DE KONINGIN EN HAAR FAMILIE KONININNEDAG 1993'.

Rechts van de voordeur zitten twee oudere gevelstenen, waarop het bezoek van koningin Wilhelmina en dat van haar gemaal Prins Hendrik staan vermeld. Koningin Wilhelmina bezocht het Tromp's Huys op 7 september 1916. Naar verluidt was het Betzy zelf die de opdracht heeft gegeven tot het inmetselen van de gedenksteen. Prins Hendrik bezocht het Tromp's Huys zelfs drie maal: op 27 maart 1908, op 24 juni 1919 en op 30 juni 1921. Hij kwam op het eiland om op zeehonden te jagen en de Zeevaartschool te bezoeken, waarvan hij een soort beschermheer was.
Na het overlijden van Betzy Akersloot-Berg, in december 1922, is Prins Hendrik niet meer in het Tromp's Huys geweest. Hij was overigens een stuk jonger dan Betzy. Gooswinus en Betzy hadden zijn ouders kunnen zijn. Prins Hendrik was geboren in 1876, 26 jaar na Betzy (1950) en 33 jaar na Gooswinus (1843). Zijn bezoeken zouden te maken hebben met inspecties, maar blijkbaar vond hij tijd om bij het echtpaar Akersloot-Berg langs te gaan.


Inspectie

Het bezoek dat in ieder geval te maken heeft met een inspectie, is het bezoek dat Koningin Wilhelmina op 7 september 1916 aan Vlieland brengt. Het bezoek is onderdeel van een tweedaagse inspectietocht van de Koningin. Wilhelmina voelt zich zeer nauw betrokken bij het wel en wee van de honderdduizenden gemobiliseerde mannen die in heel Nederland de grenzen bewaken.

Al voor de Eerste Wereldoorlog oorlog bemoeit ze zich, tot grote ergernis van bepaalde ministers, regelmatig met militaire aangelegenheden. Ze vindt de omvang, uitrusting en geoefendheid van het Nederlandse leger onder de maat. Ze laat geen mogelijkheid onbenut om haar invloed aan te wenden om dit te veranderen. Tijdens de oorlogsjaren wordt haar betrokkenheid zichtbaar in vele inspectietochten. Vooral in zuid Nederland is ze met grote regelmaat te gast, omdat daar de meeste militairen zijn gelegerd.
Maar ook op de waddeneilanden zijn de inspanningen om de neutraliteit te handhaven onmiskenbaar. Om schendingen van ons grondgebied door buitenlandse militairen, smokkel en spionage tegen te gaan zijn alle eilanden in staat van beleg verklaard. Dat betekent dat er honderden militairen worden gelegerd en dat in bepaalde aangelegenheden de militaire commandant zeggenschap krijgt over het burgerlijk bestuur. 
 
Het inspectiebezoek begint op 6 september in Den Helder.  Hier woont zij onder meer manoeuvres bij van de onderzeeboot O3. Na aan boord van het stoomschip Hydrograaf de nacht te hebben doorgebracht bezoekt ze op de morgen van 7 september eerst de troepen op Terschelling. Om 1 uur ’s middags komt de koningin met de douanemotorboot Corri, gevaren door kapitein Visser, aan op de gemeentesteiger van Vlieland. Heel het eiland is uitgelopen om dit bijzondere moment te aanschouwen.
 
Het tafereel is vastgelegd door Betzy Berg.  De koningin wordt geëscorteerd door burgemeester Molenaar. In hun kielzog overste De Timmerman, commandant van de troepen op de waddeneilanden, generaal Gooszen, chef van de generale staf en  viceadmiraal Naudin ten Cate, commandant van de stelling Den Helder. Daar weer achter een onbekende luitenant van de infanterie (mogelijk de commandant van de troepen op Vlieland), een hofdame en een adjudant. Terwijl het gezelschap het eiland betreedt zingen schoolkinderen onder leiding van de heer van der Meulen uit volle borst een lied waarvan het laatste couplet niets aan duidelijkheid te wensen overlaat:


O houde de vrede
Zijn woon aan ons strand.
Bewake de rede
Het heil van ons land!
Dat Neerland blijv’ bloeien
Bestuurd door Uw hand!
Gij geeft het Uw krachten
Vorstin van ons land!

De Koningin maakt een wandeling door het rijkelijk met vlaggen getooide dorp. Ze brengt een kort bezoek aan de zeevaartschool, de woning van de familie Akersloot en de Hervormde Kerk.  Daarna inspecteert de koningin de op het eiland gelegerde militairen van de marine en de landweer en brengt ze een bezoek aan het kampement van de militairen. Tenslotte wordt het op de noordoostpunt van het eiland gebouwde “fort” bekeken. Vanuit dit punt controleren de militairen of er geen sprake is van schendingen van de neutraliteit op zee. Ook worden er tijdens de oorlogsjaren diverse malen over het eiland vliegende Duitse zeppelins beschoten.

Tegen drie uur is H.M. weer onder grote belangstelling terug in de haven. Na een kort laatste onderhoud met de burgemeester wordt ze, luid toegejuicht,  door de Corri aan boord genomen en naar de op zee wachtende mijnenlegger Hr Ms Medusa gebracht. Dit oorlogsschip – door Betzy vastgelegd in een ander schilderij – brengt haar terug naar Den Helder.


Wilhelmina en Betzy

Het bezoek aan het Tromp’s Huys kan, gezien het tijdens het twee uur durende bezoek afgelegde programma, niet meer dan “vluchtig” zijn geweest. Toch is het opmerkelijk te noemen – en tekenend voor de relatie die er tussen Wilhelmina en Betzy moet zijn geweest - dat er tijdens een dergelijk officieel bezoek ruimte wordt gemaakt voor dit intermezzo dat toch vooral als “privé” moet worden gekarakteriseerd. Koningin Wilhelmina (1880) was een niet onverdienstelijk schilderes. Beide dames waren lid van Pulchri, de Haagse kunstenaarsvereniging. Hun werken vertonen overeenkomsten. De twee fjorden-schilderijen van de koningin op Het Loo lijken beïnvloed door de Noorse schilderijen van Betzy. Toen Betzy in 1907 een schilderij maakte van de aankomst van Prins Hendrik op Terschelling, liet Wilhelmina het aankopen voor haar werkkamer.

G0382